THÀNH PHỐ VÀ NƯỚC

Các bức ảnh xưa được giới thiệu ở đây cho chúng ta thấy rõ sự thay đổi của đường chân trời và lối sống ở TP.HCM từ cuối thế kỷ 19 đến thế kỷ 20. Chúng tôi trân trọng cảm ơn Viện Á Đông đã cho phép Triển lãm sử dụng kho ảnh của Viện.

Sài Gòn – Nhìn toàn cảnh trên kênh Tàu Hủ – Bến Nghé và cầu quay.

Bức ảnh này có lẽ được chụp vào khoảng năm 1900, với góc nhìn từ cột cờ Thủ Ngữ, nơi giao cắt giữa kênh Tàu Hủ – Bến Nghé và sông Sài Gòn. Ống kính của nhiếp ảnh gia hướng về phía tây, phía Chợ Lớn. Cây cầu quay ở tiền cảnh là minh chứng cho những nỗ lực về mặt kỹ thuật vào thời đó vừa để kết nối hai bờ kênh vừa không làm ảnh hưởng đến giao thông đường thủy, vốn là yếu tố không thể thiếu trên trục quan trọng này. Cây cầu này có thể quay như trong bức ảnh để cho phép cho tàu, thuyền quá cao qua lại.

1.19
© Viện Á Đông

Kênh Tàu Hủ – Bến Nghé nhìn từ trên cao.

Bức ảnh này chụp cảnh nhìn từ trên cao tại ngã ba sông Sài Gòn và kênh Tàu Hủ – Bến Nghé vào khoảng những năm 1930-1940. Giai đoạn này được xác định bằng việc xây dựng tòa nhà Ngân hàng Đông Dương từ năm 1924 đến năm 1928 do kiến trúc sư Felix Dumail thiết kế. Trong bức ảnh này, ta phân biệt rõ cây cầu quay ở tiền cảnh và cây cầu “cố định” (cầu Mống) của hãng vận tải Messageries maritimes . Phía tả ngạn của kênh Tàu Hủ – Bến Nghé có nhiều tàu, thuyền nhỏ hơn phía hữu ngạn. Một trong những lý do giải thích điều này là vì phía tả ngạn được đô thị hóa trước và do đó là nơi tập trung nhiều nhà ở và cơ sở kinh tế.

1.1
© Viện Á Đông

Cầu Khánh Hội và cầu Móng

Nhìn từ trên cao, từ nơi giao nhau giữa kênh Tàu Hủ – Bến Nghé và sông Sài Gòn, ảnh do Raymond Cauchetier chụp năm 1955. Ta nhận thấy mặc dù có thêm một số công trình xây dựng hiện đại (nhà kho Bastos ở phía bên trái và cầu quay cũ đã được thay thế bằng một cây cầu mới), nhưng cấu trúc của không gian vẫn giữ nguyên so với đầu thế kỷ XX, với cảnh thuyền, bè tấp nập hai bên bờ kênh, đường giao thông được xây dựng dọc theo bờ kênh và các tòa nhà phục vụ cho hoạt động kinh tế (nhà kho, các tòa nhà tài chính…). Đến thời kỳ này, dòng Kênh Tàu Hủ – Bến Nghé vẫn đóng vai trò như dây rốn nối giữa Sài Gòn và Chợ Lớn.

1.2
© Viện Á Đông

Sài Gòn: Kênh Tàu Hủ – Bến Nghé và những ngôi nhà truyền thống.

Bức ảnh này được Emile Gsell chụp vào năm 1866 trong những ngày đầu thời Pháp cho thấy hình ảnh của các dòng kênh ở Sài Gòn trước khi đô thị hóa. Những căn nhà lá bên dòng kênh chung sống với tàu, thuyền.

1.3
© Viện Á Đông.

Một góc của dòng kênh ở Chợ Lớn.

Bức ảnh này được George Victor Planté chụp vào đầu thế kỷ XX (1906) cho thấy tình trạng của kênh, rạch khi chưa chịu ảnh hưởng của đô thị hóa. Nhưng không vì thế mà nơi đây không có người sinh sống. Bức ảnh cho thấy có nhiều nhà sàn bằng cây và lá được dựng lên hai bên dòng kênh. Hoạt động kinh tế của người dân ở đây chắc hẳn chủ yếu là khai thác nguồn lợi thủy sản, đặc biệt là đánh, bắt thủy sản. Điều này làm nổi bật chức năng kinh tế thứ hai của con dòng kênh.

1.4
© Viện Á Đông.

Chợ Lớn – Nhìn từ kênh Tàu Hủ – Bến Nghé.

Ảnh của nhiếp ảnh gia nổi tiếng Poujade de Ladeveze, không ghi rõ ngày tháng (1900-1910). Rất khó để xác định chính xác vị trí chụp bức ảnh này, mặc dù việc có nhiều công trình xây dựng phía bên trái cho phép ta suy đoán bức ảnh được chụp theo hướng di chuyển về phía cửa sông. Bức ảnh cho thấy truyền thống của người dân vạn đò. Trong số những con thuyền trong bức ảnh, một số được dùng làm nhà ở, luôn luôn đậu sát bờ kênh và được đặc trưng bằng mũi thuyền bo tròn. Ngoài ra, ta còn thấy có ghe chở ngũ cốc, lớn hơn, được dùng hoàn toàn vào mục đích thương mại và không dùng để ở. Tương tự như trên mặt nước, không gian trên bờ cũng được tổ chức theo hướng có chức năng rõ ràng. Phía sát bờ kênh có nhiều nhà kho nhỏ và nhiều bao ngũ cốc để phơi ngoài trời. Phía xa hơn một chút là các căn nhà một hoặc hai tầng. Theo nguyên tắc quản lý “tiết kiệm” không gian, việc đặt nhà kho sát bờ kênh là điều bình thường.

1.5
© Viện Á Đông

Chợ Lớn: Kênh Tàu Hủ – Bến Nghé.

Bức ảnh này được chụp vào năm 1909 và được lấy từ bộ sưu tập của F. Drouhet, Thị trưởng Chợ Lớn thời bấy giờ. Bức ảnh cho thấy một đoạn kênh đã được cải tạo. Kè đã được xây dựng dọc theo bờ kênh và nhiều nhà kho đã mọc lên. Ta chỉ thấy ghe chở ngũ cốc, chủ yếu là lúa, từ Chợ Lớn ra cảng Sài Gòn nằm ở cửa sông.

1.6
© Viện Á Đông

Chợ Lớn – Nhà máy xay lúa.

Bức ảnh này được chụp vào khoảng năm 1910 cho thấy việc cải tạo bờ kênh gần nhà máy xay lúa ở Chợ Lớn. Quá trình này là cần thiết vì quy mô của các ghe lúa ngày càng lớn và cần tối ưu hóa thời gian bốc dỡ lúa và gạo.

1.7
© Viện Á Đông

Sài Gòn – Xóm vạn đò (Kênh Tàu Hủ – Bến Nghé).

Rất khó xác định năm chụp bức ảnh này (1900-1919). Bức ảnh ghi lại cảnh ở phía tả ngạn dòng kênh, hướng về phía cửa sông. Ta thấy cột cờ Thủ Ngữ ở phía xa bên trái của bức ảnh và cây cầu Mống ở trung cảnh. Bức ảnh này thể hiện rõ việc những người dân vạn đò, nghèo và phụ thuộc về mặt kinh tế vào dòng kênh, sử dụng một phần mặt nước làm nơi sinh sống của mình. Bên cạnh “nhà thuyền” là tàu chở hàng nằm phía bên phải của bức ảnh.

1.8
© Viện Á Đông

Chợ Lớn: Bờ kênh Tàu Hủ – Bến Nghé.

Bức ảnh này không ghi ngày tháng và có lẽ được chụp vào khoảng từ năm 1910 đến 1920 cho thấy sự đa dạng về nhà ở và phương tiện vận tải trên kênh. Trên bờ, ta thấy có nhiều ngôi nhà và kho hàng, trong khi đó ngay sát bờ kênh là các nhà thuyền của cư dân vạn đò. Phần giữa kênh được dành cho các loại tàu chở hàng, từ tàu nhỏ đến thuyền lớn.

1.9
© Viện Á Đông

Chợ Lớn, cảnh trên kênh Tàu Hủ – Bến Nghé.

Ảnh được chụp ở khu vực Chợ Lớn vào khoảng năm 1940-1950. Bức ảnh màu thể hiện rất sinh động không gian nơi đây và cho thấy rõ hai chức năng của dòng kênh: không gian sống và không gian kinh tế. Ta thấy rất nhiều “nhà thuyền” “định cư” ở sát bờ kênh và tàu chở khách, hàng hóa ở giữa kênh.

1.10
© Viện Á Đông

Đường xe điện dọc theo kênh Tàu Hủ – Bến Nghé.

Bức ảnh này của Nadal, tuy không ghi ngày tháng nhưng có lẽ được chụp vào những năm 1920 gần khu vực cầu Malabars phía thượng lưu của dòng kênh. Nó đánh dấu sự khởi đầu của quá trình biến đổi sẽ diễn ra trong suốt thế kỷ XX và sự kết thúc của việc dòng kênh là tuyến lưu thông chính để vận tải hành khách và hàng hóa từ Sài Gòn đến Chợ Lớn. Việc xây dựng đường xe điện sẽ là khúc dạo đầu cho quá trình tái cấu trúc dần dần bờ kênh, từ con đường nhỏ, hẹp khó di chuyển vào nửa cuối thế kỷ XIX đã trở thành đường tốc độ cao cho phép kết nối nhanh chóng và dễ dàng từ Đông sang Tây TP.HCM hiện nay.

1.11
© Viện Á Đông

Chợ Lớn, kênh Tàu Hủ – Bến Nghé.

Bức ảnh này, được chụp vào khoảng cuối những năm 1950 và rất khó để xác định vị trí, cho thấy việc sử dụng liên tục không gian tiếp giáp với bờ kênh để làm nhà sàn. Trên dải hẹp này dường như tập trung nhiều người dân với điều kiện sống bấp bênh. Đây không phải là những người dân sống phụ thuộc vào hoạt động kinh tế trên kênh (vì nơi đây không có bến tàu) mà là những người bị gạt ra ngoài lề của thành phố nơi con kênh không còn là lá phổi chính nữa. Nhà ở tại đây không phải là “nhà-thuyền” nữa, mà là nhà được xây dựng bằng vật liệu tái sử dụng (cây và tôn). Một lần nữa, chúng ta có thể nhìn thấy hình thức phân cấp sử dụng không gian tiếp giáp với bờ kênh: đầu tiên là dãy nhà sàn ven kênh của những người nghèo nhất và kế đến là không gian dành cho những căn nhà kiểu biệt thự và chung cư nhỏ.

1.12
© Viện Á Đông

Chợ Lớn – Kênh Tàu Hủ – Bến Nghé ở Bình Tây.

Bức ảnh này, không ghi ngày tháng nhưng có lẽ được chụp vào đầu thế kỷ XX, đặc biệt thú vị bởi vì nó ghi lại hình ảnh của một nhánh kênh Tàu Hủ – Bến Nghé chạy dọc theo một khu vực của Chợ Lớn, nơi sau này sẽ được xây dựng thành chợ Bình Tây. Hiện nay, nhánh kênh này được gọi là rạch Bãi Sậy. Trên nhánh kênh này, không có “nhà thuyền” mà có nhiều tàu chở ngũ cốc. Nhiều ống khói và nhà kho gợi ý cho chúng tôi biết đây là khu vực nhà máy và kho hàng.

1.13
© Viện Á Đông

Chợ Lớn – Kênh Bonnard còn gọi là Rạch Bãi Sậy

Bức ảnh này không ghi ngày tháng nhưng có lẽ được chụp vào những năm 1940-1950 thể hiện một đoạn rạch Bãi Sậy. Ta thấy rõ ở tiền cảnh và hậu cảnh các cây cầu bắc qua rạch trong đó có cây cầu 3 cẳng nổi tiếng. Mặc dù dòng nước chật hẹp, nhưng vẫn có nhà ở sát bờ rạch. Không giống như phần hạ lưu của kênh Tàu Hủ – Bến Nghé, rạch Bãi Sậy không chỉ có các cơ sở thương mại (nhà kho) hai bên bờ mà còn có nhiều nhà ở. Mật độ ở đây rất cao là vì rạch Bãi Sậy nằm ngay trung tâm của Chợ Lớn, chứ không nằm ở khu vực ven như kênh Tàu Hủ – Bến Nghé.

1.14
© Viện Á Đông

Sài Gòn: cảng hải quân trên sông

Trong bức ảnh này, được nhiếp ảnh gia Emile Gsell chụp năm 1866, ta thấy có cột cờ Thủ Ngữ ở bên trái và sông Sài Gòn. Đây là giai đoạn đầu của thời Pháp, cơ sở hạ tầng cho cảng vẫn còn chưa phát triển.

1.15
© Viện Á Đông

Sài Gòn: cảng và công trình xây dựng.

Bức ảnh này của Emile Gsell cho thấy các cảng đầu tiên trên sông Sài Gòn đã được xây dựng. Có hai cảng riêng biệt được xây dựng trong giai đoạn này: một cảng dành cho các tàu quân sự và một cảng khác gần cửa sông phục vụ cho các hoạt động thương mại và tàu khách.

1.16
© Viện Á Đông

Cảng Sài Gòn nhìn từ trên cao

Bức ảnh này được Raymond Cauchetier chụp năm 1955 cho thấy việc phát triển cảng trên sông Sài Gòn. Ở phía tiền cảnh, ta thấy cảng quân sự với các tàu của Hải quân Pháp; cảng dân sự và hoạt động thương mại, vận chuyển hàng hóa được phát triển ở phía hạ lưu. Ở phía xa, tại cửa sông, ta thấy có tòa nhà của hãng vận tải Messageries maritimes và các nhà kho lớn của thương cảng.

1.17
© Viện Á Đông

Rạch Thị Nghè.

Bức ảnh này của Raymond Cauchetier được chụp vào năm 1955 cho thấy cách thức sử dụng không gian tiếp giáp với kênh, rạch. Ở rạch Thị Nghè (còn gọi là rạch Avalanche) không có các hoạt động kinh tế tương tự như ở kênh Tàu Hủ – Bến Nghé. Điều được nhận thấy rõ nhất là không có tàu, thuyền trên rạch này. Công trình xây dựng chủ yếu là nhà ở nhỏ hướng mặt tiền ra phía đường phố và ngõ hẻm chứ không hướng ra phía mặt nước.

1.18
© Viện Á Đông


header-image02
header-image03
header-image04
logo Agence n2 couleur
footer-image02